MEllora 950×100

ଆମେ କେତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ?

ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ମହାପାତ୍ର

କିଛି ଦିନ ତଳେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠିର (ଆଇଏମ୍ଏଫ୍) ପରିଚାଳନା ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ କ୍ରିଷ୍ଟାଲିନା ଜର୍ଜିଆଭା ଭାରତକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଥିଲେ ଯେ ବିଶ୍ବ ଆର୍ଥିକ ମାନ୍ଦାବସ୍ଥା ପରି କଠିନ ସମୟ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲାବେଳେ ଏହା ଏକ ଦ୍ରୁତ ଅଭିବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଭାରତ ସେହି ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାରକା ଭାବେ ଦେଖାଦେଇଛି। ଆଇଏମ୍ଏଫର ପ୍ରଶଂସା କରିବାର ଠିକ୍‌ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପରେ ବିଶ୍ବରେ ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତତା ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛି ବୋଲି କେନ୍ଦ୍ର ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ନିର୍ମଳା ସୀତାରମଣ କହିଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ଗଭୀର ସଙ୍କଟରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱକୁ ଆମେ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇ ପାରିବା ବୋଲି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଗୁଜରାଟର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପରେ ବିଜେପି ଦଳର ବିଜୟକୁ ଦଳର ସଭାପତି ଭାରତର ପ୍ରଗତି, ବିକାଶର ପ୍ରତିଫଳନ କହିଥିଲା ବେଳେ, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତ ଅମୃତ କାଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଗତ ଡିସେମ୍ବର ୬ରେ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କହିଥିଲେ, ସ୍ବାଧୀନତାର ଅମୃତକାଳ କେବଳ ଜାତୀୟ ବିକାଶ ଓ ଗୌରବର ସମୟ ନୁହେଁ ବରଂ ବିଶ୍ବକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଶା, ପଥ ଭାରତ ଦେଖାଇବାର ସମୟ। ଏଠାରେ ସ୍ବତଃ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ସତରେ କ’ଣ ଭାରତ ପ୍ରଗତି ଓ ବିକାଶ ପଥରେ ଅଛି? ସତରେ କ’ଣ ଭାରତ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାରକା ଏବଂ ‘ଅମୃତବେଳା’ ରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି? ସତରେ କ’ଣ ବିଶ୍ବକୁ ଭାରତ ଦିଶା ଦେଖାଇବାର ବା ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେବାର ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି?

ଭାରତ ବିଶ୍ବରେ ୫ମ ବୃହତ୍‌ ଅର୍ଥନୀତି ହୋଇଛି ଏବଂ ୨୦୨୨-୨୩ରେ ବିଶ୍ବରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ହାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ; କିନ୍ତୁ ଜିଡିପି ବିକାଶର ସୂଚକ ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅଂଶବିଶେଷ। ଯେତେବେଳେ ଧନୀ ଅଧିକ ଧନୀ ହୋଇ ଅଧିକ ବ୍ୟୟ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଅଧିକ ହେବ; ଯାହା ଆମ ଦେଶରେ ହେଉଛି। କାରଣ ଘରୋଇ ବ୍ୟୟ ଜିଡିପିର ୬୦.୮% ଅଟେ। ବାସ୍ତବରେ ଭାରତର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ବିମୁଦ୍ରାୟନ ପରେ ନିମ୍ନଗାମୀ ହୋଇଛି। କେବଳ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ନେଇ କୌଣସି ମତରେ ପହଞ୍ଚିବା ଅନୁଚିତ। ପୁନଶ୍ଚ ମୁଣ୍ଡ ପିଛା ଆୟ ଆଧାରରେ ଭାରତ ୧୪୨ତମ ସ୍ଥାନ ବା ୧୪୧ ଦେଶ ତଳେ ରହିଛି। କ୍ରୟଶକ୍ତି ସମତା ବା ମୁଣ୍ଡପିଛା ଜିଡିପି (ପିପିପି)ଅନୁସାରେ ଭାରତ ୧୨୫ତମ ସ୍ଥାନ ବା ୧୨୪ଟି ଦେଶ ତଳେ ରହିଛି।

ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପିଛା ଜାତୀୟ ଆୟକୁ ଭିତ୍ତିକରି ଏକ ଦେଶ ବା ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବା ଅର୍ଥନୀତିରେ ମୁଣ୍ଡ ପିଛା ଜାତୀୟ ଆୟ ୧୦୮୫ ଡଲାରରୁ କମ୍ ତାକୁ ନିମ୍ନ ଆୟକାରୀ ଅର୍ଥନୀତି ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ମୁଣ୍ଡ ପିଛା ଜାତୀୟ ଆୟ ୧୦୮୫ରୁ ୪୨୫୫ ଡଲାର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ ତାକୁ ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଅର୍ଥନୀତି ଭାବେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଜାତୀୟ ଆୟ ୪,୨୫୬ ଡଲାରରୁ ୧୩,୨୦୫ ଡଲାର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ ତାକୁ ଉଚ୍ଚ ମଧ୍ୟମ ଆୟ ଅର୍ଥନୀତି କୁହାଯାଏ। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଉଚ୍ଚ ଆୟକାରୀ ଅର୍ଥନୀତି ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥାଏ। ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ଭାରତ ମୁଣ୍ଡ ପିଛା ଜାତୀୟ ଆୟ ୨୧୭୦ ଡଲାର ହୋଇ ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଅର୍ଥନୀତି ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଛି। ୨୦୦୮ରୁ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ରହିଛି। ପୁନଶ୍ଚ ୧୯୮୭ରେ, ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତିର ଆକାର ଚୀନର ଅର୍ଥନୀତି ସହିତ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚୀନର ଅର୍ଥନୀତି ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତି ତୁଳନାରେ ପ୍ରାୟ ୫.୨୪ଗୁଣ ଅଧିକ। ସର୍ବଶେଷ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ଥନୀତିର ଆକାର ବା ନାମାଙ୍କନ ଜିଡିପିରେ ହେଉଛି ୧୮.୩୨ ଟ୍ରିଲିୟନ ଡଲାର ଏବଂ କ୍ରୟଶକ୍ତି ସମତା (ପିପିପି) ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାର ଆକାର ୩୦.୦୭ ଟ୍ରିଲିୟନ ଡଲାର। ଭାରତର ଜିଡିପି ୩.୪୬୯ ଟ୍ରିଲିୟନ ଡଲାର ଓ କ୍ରୟଶକ୍ତି ସମତା (ପିପିପି) ଦୃଷ୍ଟିରୁ ୧୧.୬୫୫ ଟ୍ରିଲିୟନ୍ ଡଲାର।

ସରକାର ଯେତେବେଳେ ଅମୃତକାଳ କଥା କହୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଭୁଲିଯିବା ଅନୁଚିତ ଯେ ବିଶ୍ବର ସର୍ବାଧିକ ଗରିବ, ଭୋକିଲା, ବାସହୀନ, ଆଧୁନିକ କ୍ରୀତଦାସ, ଭିକାରି ଭାରତରେ ଅଛନ୍ତି। ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ଉନ୍ନୟନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ୧୬.୪% ବା ୨୨.୮କୋଟି ଭାରତୀୟ ବହୁମୁଖୀ ଗରିବ। ବିଶ୍ବ ବ୍ୟାଙ୍କ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ କୋଭିଡ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ପ୍ରାୟ ବିଶ୍ବରେ ୭କୋଟି ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭିତରକୁ ଠେଲି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଯାହାର ୮୦% ବା ୫.୬ କୋଟି ଭାରତୀୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭିତରକୁ ଠେଲି ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି। ସେହିପରି ୨୦୧୯-୨୧ରେ ୧୬.୩ % ବା ୨୨.୪୩ କୋଟି ଭାରତୀୟ ପୁଷ୍ଟିହୀନତାର ଶିକାର। ପ୍ରାୟ ୯୭ କୋଟି ଭାରତୀୟ ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରୁ ବଞ୍ଚିତ। କ୍ଷୁଧାସ୍ତର ସାଂଘାତିକ। ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଶ୍ରମ ସଂଗଠନ (ଆଇଏଲ୍ଏ) ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ୨୦୧୬ରେ ବିଶ୍ବରେ ୪କୋଟି ଆଧୁନିକ କ୍ରୀତଦାସ ମଧ୍ୟରୁ, ଭାରତରେ ସର୍ବାଧିକ ୧. ୮୩୫ କୋଟି ଥିଲେ। ସେହିପରି ୨୦୧୮ରେ ଭିକାରିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ୪ଲକ୍ଷ ଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ଅଧିକ ହେବ।

ଏକ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କହିବା ଯେତେବେ‌େ‌ଳ ଏହାର ମୁଦ୍ରା ଏକ ରିଜର୍ଭ ମୁଦ୍ରା ହୋଇଥିବ ଏବଂ ସେଥିରେ ବିଶ୍ବ ବାଣିଜ୍ୟ ହେଉଥିବ। ଆମେରିକା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେବାର କାରଣ ହେଲା ଏହାର ମୁଦ୍ରା ‘ଡଲାର’ରେ ସବୁ ଦେଶ ତାଙ୍କ ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ରଖୁଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ବର ୪୦% ପାଖାପାଖି ବାଣିଜ୍ୟ ଏଥିରେ ହେଉଛି। ଅନେକ ସମୟରେ ଭାରତ ଉପରେ ଆମେରିକା ବାଣିଜ୍ୟ ବାସନ୍ଦ ଲଗାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ସମେତ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ନିଜ ମୁଦ୍ରାରେ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର କରିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଆମେରିକା ବାସନ୍ଦର ଧମକ ଦେଇଛି। ଅପର ପକ୍ଷରେ ଭାରତର ମୁଦ୍ରା ‘ଟଙ୍କା‘ର ମୂଲ୍ୟ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇ ୧ ଡଲାର ବିନିମୟ ମୂଲ୍ୟ ୮୩ ଟଙ୍କା ପାଖାପାଖି ପହଞ୍ଚିଛି। କ୍ରୟଶକ୍ତି ସମତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ୧ଡଲାର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨୧.୬୦ଟଙ୍କା। ଅର୍ଥାତ୍‌ ଏକ ନିବେଶକ ବା କମ୍ପାନୀ ଭାରତରେ ୧ଡଲାର ନେଇ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାକୁ ଆସିଲେ ୬୨.୪୦ (୮୩.୦୦-୨୧.୬୦) ଟଙ୍କା ଲାଭରେ ରହିବେ। ଭାରତର ମୁଦ୍ରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ। ଏଣୁ ଏହାର ପ୍ରଭାବ କ୍ଷୀଣ।

ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚକାଙ୍କ ହେଉଛି ଗବେଷଣା ଓ ଉନ୍ନୟନ। ଗବେଷଣା ଓ ଉନ୍ନୟନରେ ଭାରତର ବ୍ୟୟ ଜିଡିପି ଅନୁସାରେ ବିଶ୍ବରେ ସର୍ବନିମ୍ନ। ଭାରତରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟୟ ୨୦୦୮-୦୯ରେ ଜିଡିପିର ୦.୮% ଥିଲାବେଳେ ୨୦୧୭-୧୮ରେ ୦.୭%କୁ ହ୍ରାସ ପାଇଛି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ପ୍ରାୟ ସେହି ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛି। ବିଶ୍ବରେ ଏହା ହାରାହାରି ଜିଡିପି ୧.୮% ହୋଇଥିଲାବେଳେ ବିକଶିତ ଦେଶ ଆମେରିକା, ସ୍ୱିଡେନ ଏବଂ ସ୍ୱିଜରଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଯଥାକ୍ରମେ ୨.୯ %, ୩.୨% ଏବଂ ୩.୪% । ଇସ୍ରାଏଲ ଏହା ଜିଡିପିର ୪.୫ % ହୋଇଥିଲାବେଳେ ବ୍ରାଜିଲ, ରୁଷିଆ, ଚୀନରେ ଯଥାକ୍ରମେ ୧.୨% , ୧.୧% , ଏବଂ ୨% । ଗୋଟିଏ ଦେଶର କ୍ଷମତା ନିର୍ଭର କରେ ଏହା କେତେ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି; ବିଶେଷକରି ଯୁବଶକ୍ତିର କେତେ ସଦୁପଯୋଗ କରୁଛି। ନିଯୁକ୍ତି ହାର ବିଶ୍ବରେ ହାରାହାରି ୫୫%, ଆମେରିକାରେ ୬୦% , ଜାପାନରେ ୬୦.୩ %, ଜର୍ମାନୀରେ ୬୮.୩%, ବ୍ରିଟେନରେ ୭୫.୬% ଏବଂ ଚୀନରେ ୬୭.୪% ଥିବାବେଳେ ଏହା ଭାରତରେ ମାତ୍ର ୪୦%। ପୁନଶ୍ଚ ଅଧିକାଂଶ ଚାକିରି ଅସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଅସଂଗଠିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ। ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକଯୁବତୀ କର୍ମସଂସ୍ଥାନ ଅଭାବରୁ ଆଜି ରାଜନେତାଙ୍କ ହାତବାରିସି ହୋଇ ନିଜ ପ୍ରତିଭା ନଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି। ସାମାନ୍ୟ ଅର୍ଥପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ସମାଲୋଚକ, ଦେଶପ୍ରେମୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଘୃଣା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବିଶ୍ବାସର ବାତାବରଣ, ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମହଲରେ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଆଜି ‘ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ’ ବିବେଚିତ ହେଉଛି।

ଏକ ଦେଶର ପ୍ରଗତି, ମାନବିକ ବିକାଶ ନିର୍ଭର କରେ ଶିକ୍ଷା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ କେତେ ସରକାର ବ୍ୟୟ କରୁଛନ୍ତି। ଶିକ୍ଷା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ ଜିଡିପି ଅନୁସାରେ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ ଭାରତ ପଛକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ନୋବେଲ ବିଜେତା ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସେନ କହିଥିଲେ। ବିଶ୍ବରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରକାରୀ ବ୍ୟୟ ୬% ହୋଇଥିଲାବେଳେ ଭାରତରେ ଏହା ମାତ୍ର ୧.୨୯% ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରାୟ ସର୍ବନିମ୍ନ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବାଧିକ ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର ଦ୍ବାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ଶିଳ୍ପ, ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସେବା ସାଙ୍ଗକୁ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବାର ବ୍ୟାପକ ଘରୋଇକରଣ ଯୋଗୁଁ ଜିଡିପି ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନି; କିନ୍ତୁ ଗରିବ ଅଧିକ ଗରିବ ହେଉଛନ୍ତି। ଏକ ବର୍ଷରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ହାତରୁ ବ୍ୟୟ କରି ୫.୫କୋଟି ଭାରତୀୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଗହ୍ବରକୁ ଚାଲି ଯାଇଥିଲେ।

ଏକ ଦେଶର ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତି ନିର୍ଭର କରେନି ଜିଡିପି ବା କେତେ ଧନୀ ଅଛନ୍ତି; ବରଂ ବ୍ୟୟ କରିବାକୁ କେତେ ସମ୍ବଳ ସରକାରଙ୍କ ହାତକୁ ଆସୁଛି। ଯଦି ଟିକସ-ଜିଡିପି କଥା ବିଚାର କରାଯାଏ କେନ୍ଦ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ୧୧% ପାଖାପାଖି, ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମିଶିକି ୧୭% । ଏହା ବିଶ୍ବରେ ସର୍ବ ନିମ୍ନ। ଏହା ଡେନମାର୍କରେ ୪୬.୩%, ଫ୍ରାନ୍ସ ୪୫.୪%, ବେଲଜିୟମ ୪୨.୯ % ଓ ସ୍ୱିଡେନ ୪୨.୯ % ରହିଛି। ପୁଣି ଯେତିକି ଟିକସ ଆଦାୟ ହେଉଛି ତାହା ପରୋକ୍ଷ କର ଯଥା ଜିଏସଟି, ଅବକାରୀ, ସୀମା ଶୁଳ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବେଶୀ ଆସୁଛି ଯାହା ପ୍ରତିଗାମୀ। କାରଣ ଗରିବ ଓ ଧନୀ ସମାନ ହାରରେ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସମ୍ବଳ ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ସରକାର ଜନକଲ୍ୟାଣ ଯୋଜନା କଲାବେଳେ ସେହି ଗରିବଙ୍କଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ଜିଏସଟି, ସଞ୍ଚୟର ସୁଧ, ପରିପକ୍ବ ରାଶି, ବୀମା ପ୍ରିମିୟମ, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ଟିକସ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ଯାହା ଦରଦାମ୍‌ ବୃଦ୍ଧି କରୁଛି ଓ ଗରିବଙ୍କ କ୍ରୟଶକ୍ତି ହ୍ରାସ କରୁଛି। ସମ୍ବଳ ଅଭାବରୁ ସରକାର ଅଧିକ ଋଣ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଋଣ ଓ ସୁଧ ପରିଶୋଧ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜିଡିପି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟୟ ହ୍ରାସ କରୁଛନ୍ତି। ଫଳରେ ଭାରତ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୂଚକାଙ୍କରେ ନିମ୍ନରେ ରହିଛି। ଦୁର୍ନୀତି, ଅପରାଧ ଆଜି ପ୍ରଗତି ଓ ବିକାଶ ପଥରେ ଏକ ବଡ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୋଇଛି।

Comments are closed.